Schipperen in oorlogstijd: collaboratie én verzet bij Joh. Enschedé en Zonen

Boek over lotgevallen van Haarlemse drukkerij tijdens de bezetting

Op 11 april is in de Waalse kerk in Haarlem het boek Schipperen in oorlogstijd gepresenteerd. Het gaat over drukkerij Joh. Enschedé en Zonen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Schrijver is de historicus Jan de Roos. De eerste exemplaren werden uitgereikt aan vertegenwoordigers van de familie en het bedrijf Joh. Enschedé en van het Noord-Hollands Archief. Ook was er een boek voor de 84-jarige Marie van Rooden, die meer dan veertig jaar bij het bedrijf werkte.

Joh. Enschedé is een icoon in de Haarlemse geschiedenis, bekend als drukker van bankbiljetten, postzegels en andere waardepapieren. Een bedrijf met een reputatie tot ver buiten de landsgrenzen. Duizenden Haarlemmers werkten er. Velen voelen zich er nog altijd mee verbonden.

Met zijn enorme kennis van gespecialiseerd en beveiligd drukwerk was het bedrijf ook tijdens de Tweede Wereldoorlog van cruciaal belang. Het drukte onder meer de distributiebonnen waarmee mensen levensmiddelen, brandstoffen en kleding konden kopen. Maar ook stafkaarten voor de Duitse Wehrmacht. De bezetter bestempelde Joh. Enschedé en Zonen als Kriegswichtig, dus belangrijk voor de oorlogsvoering. “De grootste strop die de Duitsers hier in Nederland kunnen hebben, is als de pers bij Enschedé in de soep loopt,” zei NSB-leider Anton Mussert.

De Roos beschrijft hoe de Duitsers probeerden greep te krijgen op het bedrijf en hoe de directie daarop reageerde. Het bedrijf kwam op vele punten tegemoet aan de verlangens van de bezetter, om het bedrijf zo ongeschonden mogelijk door de oorlogsjaren te loodsen. De NSB mocht zelfs in het bedrijf een propagandafilm voor foute postzegels opnemen. Aan de andere kant werkte directielid Dithmar Huijsman ook intensief samen met de bekende verzetsman Gerrit Jan van der Veen bij het vervalsen van distributiebonnen voor onderduikers. Ook grafisch ontwerper Sem Hartz was actief in het verzet.

Een bijzonder verhaal betreft de plannen van het Nederlandse verzet om het bedrijf in 1943 met Engelse bommen plat te laten gooien of op te blazen. Dat ging op het nippertje niet door. Het zou de historische binnenstad van Haarlem in een puinhoop hebben veranderd en vele mensenlevens hebben gekost, aldus De Roos.

Veel aandacht schenkt hij aan de lotgevallen van het personeel, onder wie de Joodse medewerkers. Drie van hen kwamen in kampen om het leven. Ook drie andere medewerkers kwamen tijdens de bezetting om het leven. Een apart hoofdstuk is gewijd aan de dramatische reis van dertien kinderen van Enschedé-personeel. Zij gingen tijdens de Hongerwinter van 1944-‘45 met een bedrijfsauto naar De Rijp om bij boeren aan te sterken. Onderweg werd de auto door een Brits toestel beschoten. Zeven kinderen en twee begeleiders kwamen daarbij om het leven. Het dompelde hun families en het bedrijf in diepe rouw.

Jan de Roos: Schipperen in oorlogstijd. De Haarlemse drukkerij Joh. Enschedé en Zonen 1940-1945 verschijnt bij uitgeverij Loutje. Het boek telt 208 bladzijden en 165 illustraties. In de boekhandel verkrijgbaar voor € 29,95. ISBN 9789491936845.

Een voorproefje is te vinden op Schipperen in oorlogstijd – Uitgeverij Loutje

Voor contact met de auteur:
Jan de Roos, 06-80163833, email: jan.de.roos@upcmail.nl

Voor contact met Uitgeverij Loutje:
Eddie Aarts/Rob Visscher, 023-5341037, info@uitgeverij-loutje.nl

Auteur Jan de Roos reikt de eerste boeken uit aan Gelmer Leibbrandt (Koninklijke Joh. Enschedé), Christiaan Enschedé (Stichting Museum Enschedé), Willeke de Groot (directeur Noord-Hollands Archief) en Jan Spoelder (Vrienden Noord-Hollands Archief). Foto: Rob Over de Linden.